Cəfər Cabbarlının «Ana» şeirində anaya sonsuz məhəbbətin ifadəsi - hazır inşa 2

        C.Cabbarlı bütün yaradıcılığı boyu mənsub olduğu xalqın tərəqqisinə, mədəni inkişafına çalışmış görkəmli dramaturqdur. O, «Sevil», «1905-ci ildə», «Almaz», «Oqtay Eloğlu» və bu kimi başqa pyesləri ilə dramaturgiyamızı xeyli zənginləşdirmiş və bu sahədə bir məktəb yaratmışdır.
        C.Cabbarlı dramaturgiya ilə yanaşı, həm də lirik, satirik şeirlər, mənalı hekayələr, maraqlı ssenarilər, gözəl tərcümələr müəllifi kimi də məşhurdur. Ədibin poeziya yaradıcılığında hər misrası dərin məna tutumuna malik olan və oxucuya yüksək mənəvi keyfiyyətlər aşılayan «Ana» şeiri xüsusi yer tutur.
        Məlumdur ki, ana mövzusu ədəbiyyatımızın daimi mövzularındandır. Görkəmli şairlər, yazıçılar zaman-zaman bu mövzuda qələmlərinin gücünü sınamış, müqəddəs varlıq olan anaya yüksək münasibətlərini, dərin hörmətlərini əks etdirən təsirli əsərlər yaratmışlar. Bununla belə, C.Cabbarlının «Ana» şeiri öz zənginliyi və sənətkarlıq nöqteyi-nəzərindən zirvədə dayanır.
        Şeirlə yaxından tanış olanda C.Cabbarlının anaya sonsuz ehtiram və məhəbbətini hər sətirdə hiss edirsən. Əsərdə şair iki surət yaratmışdır. Bunlardan biri şairin daxili mənini, duyğularını əks etdirən lirik qəhrəman, digəri isə ana obrazıdır. Hər iki surət ümumiləşdirici xarakter kəsb edir. Lirik qəhrəman ana südünü, ana zəhmətini uca tutan övladların nümunəsidir.
 

Ana! Ana!... O adın qarşısında bir qul tək
Həmişə səcdədə olmaq mənə fəxarətdir,
Onun əliylə bəla bəhrinə yuvarlansam
Yenə xəyal edərəm bəzmi-istirahətdir.

        Lirik qəhrəmanın söylədiyi bu misralarla şair bütün öyladların öz analarına olan ürək sözlərini ümumiləşdirmişdir. Təbii ki, hər ana öz övladını zirvədə görmək istəyir, dünyada ən yaxşı nə yarsa ona arzulayır. Ancaq damarlarında halal qan axan beç bir övlad öz anasından yüksəyə qalxmaq iddiasına düşməz və bu heç mümkün də deyil. Bunu C.Cabbarlının lirik qəhrəmanının timsalında da aydın görmək mümkündür. O, anasının ayaqlarından öpməyə belə izn istəyir.
        Şair şeirdə lirik qəhrəmanın dili ilə ananın pak obrazını yaratmışdır. O bizə həyat verən bütün anaların prototipidir. Şeiri oxuyanda təbəssüm oynayan dodaqlarından övladına şirin-şirin lay-lay deyən ananın munis çöhrəsi canlanır. Bütün analar belədir. Ən ciddi ana da öz övladını böyük nəvazişlə oxşayır. Şair əsərdə lirik qəhrəmanın anaya sonsuz məhəbbətini daha qabanq nəzərə çarpdırmaq üçün kəskin təzadlar yaratmışdır. Lirik qəhrəman məğrurdur, nə həyatın çətinlikləri, nə dünya malı qarşısında əyilməzdir. O deyir:
 

Pələnglər tuta dövrüm, çəkilmərəm əsla,
Və ya ki, vəd edələr dövləti-cahanı mənə ki,
Bir kəsə baş əyib iczimi bəyan eyləyim,
Əyilmərəm nə ki yer, versələr səmanı mənə.

        Fəqət belə cəsarətli, şir ürəkli, mərd qəhrəmanın məmnunluqla baş əyməyə hazır olduğu bir sima var. Bu, ədəbi qəhrəmanın bir qultək qarşısında səcdədə olmağı özünə fəxarət sandığı anadır.
        Əsərdə müəllif bir sıra bədii təsvir vasitələrindən bəhrələnmişdir ki, bunlar da şeirin təsir gücünü daha da artırmağa xidmət edir. Məsələn, lirik qəhrəman təbiət qüvvələrinə üz tutur, bildirir ki, nə əsən külək, nə alışıbparlayan ildırım, nə guruldayan, çatlayıb dağılan göy qübbəsi, nə də yağışı yağdıran bulud ona təsir etməz. Titrəyən dodaqlarında lay-lay deyən ananın qarşısında isə ömrün vücudu əsər, ruhu pərvaz eylər. O, «Ana... Ana... Sənə rahibəm itaətdə!» deyib ömrü boyu özünü anaya minnətdar və borclu sanır.

Cəfər Cabbarlının milli dramaturgiyamızın inkişafında rolu - hazır inşa 2

Cəfər Cabbarlının milli dramaturgiyamızın inkişafında rolu - hazır inşa 2

        Təməli M.F.Axundzadə tərəfindən qoyulan milli dramaturgiyamız müxtəlif illərdə C.Cabbarlının qələmindən çıxan pyeslərlə xeyli zənginləşərək yeni bir pilləyə qalxmışdır. Məzmunca rəngarəng, dil baxımından səlis olan bu dram əsərləri Azərbaycan milli teatnnın inkişafına güclü təkan vermiş, bütöv aktyorlar nəslinin yetişməsində mühüm rol oynamışdır.
        C.Cabbarlı «Vəfalı Səriyyə, yaxud göz yaşları içərisində gülüş» adlı ilk dram əsərini 1915-ci ildə qələmə almışdır. Pyes ailə-məişət mövzusundadır. Burada bir-birinə səmimi hisslər bəsləyən Səriyyə ilə «student» Rüstəmin məhəbbəti ön planda təsvir olunur. Səriyyənin anası Çimnaz onu qardaşı oğlu qoçu Qurbana ərə vermək istəyir. Dayısı Həmzə də Səriyyənin anası ilə həmfikirdir. Lakin geriliyin, mühafizəkarlığın qulu olan insanların yaratdıqları maneələr gənclərin məhəbbətinin qarşısını ala bilmıir və onlar bir-birinə qovuşurlar.
        Ədib iki il sonra - 1917-ci ildə «Solğun çiçəklər» dramını tamamlamışdır. Bu əsər mövzu cəhətdən əwəlki pyesə yaxın olsa da, dramaturq burada qəhrəmanlann acı talelərinin sosial səbəblərini göstərmək istəmişdir. Dramda pul bir-birini sevən Bəhramla Saranın faciəsinə səbəb olur.
        C.Cabbarlının 1918-ci ildə yazdığı növbəti dram əsəri «Nəsrəddin şah» adlanır. «Nəsrəddin şah»ın mövzusu İran tarixindən götürülsə də, müəllif burada ümumiləşdirmələr aparmış və öz xalqının taleyindən narahatlığını ifadə etmişdir. Əsərdə azadlıq tərəfdarlan ilə şah rejiminin, feodal üsuli-idarəsinin təmsilçiləri qarşılaşdırılır, xalq despotizmə qarşı kəskin etiraz səsini ucaldır.
        Dramaturqun növbəti əsəriəri mövzu baxımından bir-birinə yaxın olan «Ədimə fəthi» və «Ulduz» pyesləridir. Hər iki əsərin mövzusu Türkiyə tarixindən götürülmüşdür. Müəllif bu pyeslərdə türk əsgəri və zabitinin şərəfıni uca tutan, öz ölkələrinin istiqlalı, ərazi bütövlüyü uğrunda vuruşan gənclərin vətənpərvərliyini yüksək sənətkarlıqla tərənnüm etmişdir.
        C.Cabbariı 1919-cu ildə tamamladığı «Aydın» dramında şəxsiyyət və mühit problemini qabartmışdır. Oxuduğu kitablann təsiri nəticəsində romantik təbiətli Aydında dünyanın haqsızlığına qarşı banşmaz əhvaliruhiyyə formalaşır. Fəqət pulun hakim olduğu cəmiyyətdə Aydın kimi kasıb bir mühəndisin mübarizəsi məğlubiyyətlə nəticələnir, rəqibi Dövlət bəy onu mənəvi və fiziki cəhətdən məhv edir.
        Ədibin növbəti «Oqtay Eloğlu» əsəri mövzu və ideya cəhətdən «Aydın» pyesinə yaxındır. Müəllif burada da ictimai bərabərsizliyin insan talelərində oynadığı mənfi rolu açıb göstərmişdir. Oqtay da Aydın kimi ədalətsiz cəmiyyətdə məğlubiyyətə düçar olur.
        Böyük dramaturqun üzərində dörd il çalışdığı «Od gəlini» əsəri tarixi mövzudadır. Müəllif əsərdə xalqımızın ərəb istilasına qarşı mübarizə tarixinə müraciət etmişdir. Pyesin qəhrəmanı Elxan Babəkin prototipidir. O, xalqın istilaya qarşı mübarizə əzmini təcəssüm etdirir. Elxan həm də ehkamlan rədd edir, o «bütün əski varlığa qarşı üsyan bayrağı qaldıracağını» bildirir.
        C.Cabbarlı yaradıcılığının sonrakı mərhələsində qələmə aldığı dram əsərlərində əsasən öz dövrü üçün aktual olan mövzulara müraciət etmişdir. Ədib 1928-ci ildə yazdığı «Sevil» əsəri ilə ədəbiyyatımızda ilk dəfə qadın azadlığı problemini qabartmışdır. «Sevil» qısa tarixi zaman kəsiyində böyük inkişaf yolu keçən, çadra ilə bərabər mütiliyin daşını atan Azərbaycan qadınlarının ümumiləşdirilmiş obrazıdır.
        C.Cabbarlı «Sevil» pyesinin ardınca dövrü ilə səsləşən «Almaz», «1905-ci ildə», «Yaşar», «Dönüş» kimi dram əsərlərini qələmə almışdır.
        Böyük ədibin milli dramaturgiyamızın inkişafındakı rolundan söhbət açarkən onun dünya ədəbiyyatının klassiklərinin məşhur dram əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etməsini də xüsusi vurğulamaq gərəkdir. C.Cabbarlının böyük ustalıqla dilimizə çevirdiyi Şekspirin «Hamlet», «Otello», Şillerin «Qaçaqlar» faciələri, Bomarşenin «Fiqaronun toyu» komediyası teatrlarımızın səhnəsində dönə-dönə tamaşaya qoyulmuşdur.

Cəfər Cabbarlının «Oqtay Eloğlu» əsərində Oqtayın milli teart yaratmaq və inkişaf etdirmək arzuları

Cəfər Cabbarlının «Oqtay Eloğlu» əsərində Oqtayın milli teart yaratmaq və inkişaf etdirmək arzuları

        Cəfər Cabbarlı XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindəndir. Ədibin ən yaxşı əsərlərindən biri də 1922-ci ildə qələmə aldığı «Oqtay Eloğlu» faciəsidir. Əsərdə ədib cəhalət içində boğulan, pulun, səltənətin hakim olduğu cəmiyyətdə vətəndaş - ziyalı təəssübkeşliyini ön plana çəkmişdir. Əsərin əsas qəhrəmanı xalqını, Vətənini bütün varlığı ilə sevən bir gəncdir. O özünü el oğlu, böyük bir vahidin kiçik parçası sayır. Millətinin cəhalət içində yaşaması Oqtayı ağrıdır. 0, rahatlıq tapa bilmir, həyatını, xalqını gerilikdən qurtarmaq, inkişafa qoşmaq uğrunda mübarizəyə həsr edir.

Cəfər Cabbarlının "Oqtay Eloğlu" əsərində Oqtayın milli teatrı yaratmaq və inkişaf etdirmək arzuları - hazır inşa

        Oqtay xalqına xidmət yolunda milli teatr yaratmağı ən yaxşı vasitə sanır və bunu qarşısına məqsəd qoyur. O, dostu Səməd bəyə qətiyyətlə bildirir: «Səhnəmiz yox. Fəqət olmalıdır. Onu da mən yaradacağam».
        Müəllif Oqtayı teatr fədaisi kimi təqdim edir. O, xalqının maariflənməsi, cəhalətdən qurtulması, Avropa dəyərlərinə yaxınlaşması yolunun milli teatrdan keçdiyini düşünür. Buna görə də milli teatr yaratmaq Oqtay üçün bir ideala, həyat amalına çevrilir. Mövhumatın, geriliyin hakim kəsildiyi cəmiyyətdə bu heç də asan iş deyil. Insanlar teatrı qiymətləndirmir, aktyora oyunbaz kimi baxırlar. Müsəlman qadınları çadra altında gəzirlər, səhnəyə çıxmağa cürət etmirlər. Daha acınacaqlı cəhət isə odur ki, Oqtay çalışdığı teatr truppasında da Mazandaranski, Şalıqulu, Şəkinski, Xaspolad kimi əslində teatrdan və milli təəssübkeşlik hissindən uzaq adamlarla əhatə olunur. Onlar milli teatr yaratmaqda Oqtaya kömək etmək əvəzinə, işləri pozub onu gülüş hədəfinə çevirməyə çalışırlar. Lakin bütün bunlar Oqtayı tutduğu yoldan geri döndərə bilmir. O, milli teatr yaratmaq uğrunda hər çətinliyə dözməyə, məhrumiyyətlərə qatlaşmağa hazırdır.
        Oqtay kasıb ailədəndir, pula böyük ehtiyacı var, anası və bacısı ciddi ehtiyac içində yaşayırlar. Belə bir vəziyyətdə dostu Səməd ona təminatlı iş təklif edir. O, qubernatora dilmanc düzəlib yaxşı donluq qazana və beləliklə də, ailəsinin firəvan yaşayışını təmin edə bilər. Lakin Oqtay «qocaman bir xalqın səadətini» özünün ailə üzvlərinin firəvanlığına qurban verə bilməyəcəyini söyləyir.
        O, rus səhnəsində işləmək təklifini də eyni qətiyyətlə rədd edir, milli teatrda elan olunan tamaşanın pozulmaması üçün üzüyünü belə çıxarıb verməkdən çəkinmir. Oqtayı «yoxdan var yaratmağa» sövq edən qəlbindəki ümiddir. O, milli teatrın yüksələcəyinə inanaraq deyir: «Mənim də başıma gənclərimiz, qızlarımız çiçək səpəcəklər. Mən də mədəni bir həyatım var deyə sevinəcəyəm».
        Lakin varlı ailədən olan Firəngizə qarşı məhəbbəti ümidlə çarpışan, əzab-əziyyətlərə dözən Oqtayın həyatını dəyişir. Firəngiz qardaşı Asian bəyin təhriki ilə Oqtaya onu sevmədiyini bildirir, Oqtay bu cavabdan sarsılır, həyatda həqiqətin harada olduğunu dərk edə bilmir, onda insanlara qarşı nifrət hissi baş qaldınr. Oqtay qubernatoru təlqin etdiyinə görə sürgünə göndərilir. On il sürgündə qaldıqdan sonra Oqtay Vətənə dönür və yenidən səhnəyə qayıdır. On ildə çox hadisələr baş vermişdir. Zorla Danyar bəyə ərə verilən Firəngiz əri tərəfindən atılmışdır. Teatrda isə vaxtilə Oqtayın səpdiyi toxumlar cücərməyə başlayıb. Indi daha çox adam teatra gəlmək həvəsindədir, tamaşalar zamanı teatrın salonunda daha çox müsəlman qadını görünür. Bir vaxtlar lağa qoyulan Oqtay indi xeyli məşhurlaşıb. Bütün bunlar Oqtayın bədxahlarını bərk narahat edir. Onlar tamaşanı pozmaq, Oqtayı gözdən salmaq üçün birləşərək təxribatlara əl atırlar. Bu zaman Firəngiz qəti qərar verir və bilərəkdən qadın rolunu oynamaqdan boyun qaçıran aktrisanı əvəz etməyə hazır olduğunu bildirir. Budur, Oqtayın daha bir arzusu çin olmuşdur - ilk Azərbaycan qadını səhnədədir. Şillerin «Qaçaqlar» faciəsində Oqtay kral, Firəngiz Amaliya rolunda üz-üzə gəliriər. Lakin bu qeyri-adi görüş onları əbədi olaraq ayırır. Oqtay faciə içində faciə yaradır. Səhnədə Kral Amaliyanı deyil, Oqtay Firəngizi öldürür. İlk baxışda bu, Oqtayın Firəngizdən qisas alması kimi də görünə bilər. Lakin Oqtayın hərəkəti romantik və mistik olsa belə, rəmzi məna daşıyır. Bununla əsərin qəhrəmanı Firəngizin Aslan bəylərin əlində yenidən alətə çevrilməsinin qarşısmı almaq, səhnəyə gələn ilk Azərbaycan qadınını əbədi yaşatmaq istəyir.
        Oqtay müəyyən mənada müəllifin prototipidir. Məlumdur ki, C.Cabbarlı cəmiyyətin tərəqqisində teatrın rolunu yüksək qiymətləndirirdi. Beləliklə, dramaturq teatrla bağlı düşüncələrini sevə-sevə yaratdığı səhnə fədaisi Oqtayın dilindən ifadə etmişdir.

Cəfər Cabbarlının "Ana" şeirində anaya sonsuz məhəbbətin ifadəsi - hazır inşa

Cəfər Cabbarlının "Ana" şeirində anaya sonsuz məhəbbətin ifadəsi - hazır inşa

        Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində ən görkəmli mövqeyə malik sənətkarlarımızdan biri Cəfər Qafar oğlu Cabbarlıdır. O, ədəbi yaradıcılığa çox gənc yaşlarından başlamış, qələmini həm şeir, həm bədii nəsr, həm də dramaturgiya sahəsində sınamışdır. Xüsusən dramaturgiya sahəsində yüksək şöhrət qazanan Cəfər Cabbarlı çox zəngin bir yaradıcılıq yolu keçmiş, lirikanın və bədii nəsrin də gözəl nümunələrini yaratmışdır. Onun lirik əsərləri içərisində «Ana» şeiri xüsusi yer tutur.
        «Ana» şeiri təkcə C.Cabbarlının deyil, bütövlükdə Azərbaycan lirik şeirinin ən gözəl nümunəsidir. Ədəbiyyatımızda anaya həsr edilmiş ən yaxşı ədəbi abidələrdən biridir. Bu lirik şeir anaya həsr olunmuş ən böyük himn, ən gözəl simfoniyadır.
        «Ana» şeirində şair yüksək bir duyğu ilə ananın böyüklüyünü və müqəddəsliyini nəzərə çatdırır. Bunun üçün bədii təzadlardan istifadə edən müəllif dünyada heç bir qüvvədən qorxmadığını, heç bir qüwədən çəkinmədiyini, yalnız zərif və zərif olduğu qədər də güclü bir vücud olan müqəddəs bir şəxsin - ananın qarşısında özünün də, ən qüvvətli və möhkəm insanların da gücsüzlüyünü, itaətkarlığını, onların ana nəvazişinə, ana əlinin hərarətinə nə qədər ehtiyacı olduğunu böyük bir ustalıqla göstərir:
 

Ana! Ana!.. O adın qarşısında bir qul tək
Həmişə səcdədə olmaq mənə fəxarətdir.
Onun əliylə bəla bəhrinə yuvarlansam,
Yenə xəyal edərəm bəzmi-istirahətdir.

        Heç bir çətinlikdən, hətta ölümdən, qiyamət dəhşətindən belə qorxmayan, heç kimin və heç nəyin qarşısında əyilməyi ağlına belə gətirməyən şair yalnız müqəddəs bir şəxsin - ananın qarşısında acizdir, anaya bir rahib kimi həmişə itaətdədir:
 

Bütün vücudum əsər, ruhum eyləyər pərvaz,
Uçar səmalara o aləmi xəyalətdə.
Yatar, ölər bədənim, nitqdən düşər bir söz:
Ana... Ana... Sənə mən rahibəm itaətdə!

        C.Cabbarlının «Ana» şeiri həm anaya məhəbbət hissinin coşqun bir ifadə tərzi, həm də zərif, həzin və incə ritmi ilə oxucunu cəlb edən möhtəşəm bir əsərdir. Bu əsər bu gündə dillər əzbəri, sevilərək oxunan lirika nümunəsidir.

Cəfər Cabbarlının milli dramaturgiyanın inkişafında rolu - hazır inşa

Cəfər Cabbarlının milli dramaturgiyanın inkişafında rolu - hazır inşa

        XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli simalarından biri Cəfər Cabbarlıdır. Əsası M.F.Axundzadə tərəfindən qoyulan dramaturgiyamızın inkişafında, onun yeni mövzu və bəşəri məzmunla zənginləşməsində, eləcə də yeni aktyor nəslinin yetişməsində C.Cabbarlının böyük xidmətləri olmuşdur. Realist həyat mövqeyinə sadiq qalan sənətkar «Solğun çiçəklər», «Oqtay Eloğlu», «Od gəlini», «Sevil», «Almaz», «Yaşar» kimi ölməz səhnə əsərləri yaratmış, milli dramaturgiyamızda yeni mərhələ açmış, onun bayraqdarı olmuşdur.
        C.Cabbarlı bədii yaradıcılığa çox gənc yaşlarından və şeir yazmaqla başlamış, «Bahar» adlı ilk şeiri 1915-ci ildə «Məktəb» jurnalında dərc edilmişdir. Sonralar daha çox dramaturji fəaliyyətlə məşğul olan sənətkar şeir və nəsrdən də uzaqlaşmamış, arabir bu janrlarda da maraqlı və məzmunlu əsərlər yaratmışdır.
        XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında C.Cabbarlı məhz dramaturq kimi tanınmış, yüksək və dərin məzmunlu dramlar müəllifi kimi şöhrəf qazanmışdır. Görkəmli ədib özünün dram əsərlərində əhəmiyyətli ictimai mövzulara toxunmuş, geriliyi, köhnə qayda və qanunları tənqid etmiş, pulpərəstliyin, tamahkarlığın insan cəmiyyətindəki pulun rolunu insanları bədbəxt etməsini göstərmişdir. C.Cabbarlının dramları həm də milli teatrımızın inkişafında böyük rol oynamış, ədibin hər bir yeni pyesi dram tariximizdə yeni yaradıcılıq hadisəsi kimi qarşılanmış, Azərbaycan dramını yüksəklərə qaldırmışdır.
        C.Cabbarlının ilk qələm təcrübələri «Vəfalı Səriyyə və yaxud göz yaşı içində gülüş» və «Solğun çiçəklər» pyesləridir. Bu əsərlərdə dramaturq pulun insanlara pozucu təsirini əks etdirmiş, tamahkarlıq və mal-dövlət hərisliyinin insanları bədbəxt etdiyini, onları mənəvi cəhətdən düşkünləşdirdiyini açıb göstərmişdir.
        «Nəsrəddin şah» pyesində C.Cabbarlı İran tarixinə müraciət etmiş, zülm və ədalətsizlik mövzusunu ictimai-siyasi planda həll etmişdir. «Ulduz» və «Ədirnə fəthi» əsərlərində isə dramaturq Türkiyə xalqının öz milli istiqlalı, ərazi bütövlüyü uğrundakı mübarizəsini əks etdirmiş qəhrəmanlıqlarla dolu birtarixi qələmə almışdır.
        C.Cabbarlının dramaturgiya sahəsindəki yaradıcılıq fəaliyyətini ilk dram əsərlərindən başlamış son pyesinə qədər yeni qəhrəman axtarışı və kəşfi kimi səciyyələndirmək olar, «Aydın», «Oqtay Eloğlu», «Od gəlini» əsərləri dramaturqun bu sahədəki yeni nailiyyətləri hesab olunmalıdır. «Aydın» və «Oqtay Eloğlu» pyeslərinin hər ikisində varlılar və yoxsullar arasındakı uçurum, pulun, var-dövlətin insan cəmiyyətindəki pozucu rolu açılıb göstərilmişdir. Həm Aydın, həm də Oqtay ağıllı, istedadlı və bacarıqlı gənc ziyalılardır. Lakin pulun, sərvətin hakim mövqe tutduğu bir cəmiyyətdə onlar özlərindən qat-qat güclü olan mənfi qüvvələrlə mübarizə apara bilmir, məğlub olurlar. C.Cabbarlının bu qəhrəmanları mübariz olmasalar da, onların həmin cəmiyyətlə barışmaz mövqedə durması bu surətlərin müsbət cəhəti kimi qiymətləndirilməlidir.
        «Od gəlini» faciəsində C.Cabbarlı xalqımızın tarixi keçmişinə müraciət etmiş, onun ərəb işğalına qarşı qəhrəmanlıq mübarizəsini əks etdirmişdir. Pyesin əsas ideyası xalqın azadlığa olan həvəs və iradəsinin sarsılmazlığıdır. Əsərin əsas qəhrəmanı Elxan xalq iradəsini təmsil edir, onun simasında xalqın vətənpərvərliyi, qəhrəmanlığı, yüksək mənəvi keyfiyyətləri ifadə olunur.
        C.Cabbarlı dramaturgiyasının sonrakı mərhələsində Azərbaycan xalq həyatının yeni bir dövrü əks olunur. Bu baxımdan böyük sənətkarın «Sevil», «Almaz», «Yaşar», «Dönüş» kimi əsərləri yeni yaradıcılıq uğurları kimi qiymətləndirilə bilər. Müasir həyat problemlərinə həsr olunmuş bu əsərlərdə yeniliklə köhnəliyin, mütərəqqi qüvvələrlə mürtəce qüvvələrin mübarizəsi verilir, yeniliyin qələbəsi həyatın, gerçəkliyin qanunauyğunluğu kimi təqdim olunur.
        Milli teatrımızın nailiyyətlərinə əsaslanan, Azərbaycan dramaturgiyasının realist ənənələrini davam və inkişaf etdirən C.Cabbarlı bir dramaturq kimi ədəbiyyatımız tarixində yeni səhifə açmışdır. Onun dövrün mühüm ictimai məsələlərinə həsr olunan dram əsərləri böyük estetiktərbiyəvi əhəmiyyətə malikdir və hər bir dövr üçün öz aktual mövqeyini qoruyub saxlayır. Bu əsərlər bu gün də oxucular tərəfindən sevilərək oxunur və teatrlarımızın səhnələrində tez-tez tamaşaya qoyulur.

Cəfər Cabbarlının "Oqtay Eloğlu" əsərində Oqtayın milli teatrı yaratmaq və inkişaf etdirmək arzuları - hazır inşa

Cəfər Cabbarlının "Oqtay Eloğlu" əsərində Oqtayın milli teatrı yaratmaq və inkişaf etdirmək arzuları - hazır inşa

        Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri də Cəfər Cabbarlıdır. Təməl daşı M.F.Axundzadə tərəfindən qoyulan milli dramaturgiyamızın inkişafında, yeni mövzu və rəngarəng surətlər silsiləsi və zənginləşməsində onun böyük rolu vardır. Həyat hadisələrini realist mövqedən işıqlandıran sənətkar «Solğun çiçəklər», «Oqtay Eloğlu», «Od gəlini», «Sevil», «Almaz», «Yaşar» kimi ölməz səhnə əsərləri yaratmış, tariximizin və müasir həyatımızın bir sıra mühüm məsələlərini ədəbiyyata gətirərək fəal vətəndaş mövqeyinin bədii həllini vermişdir.
        C.Cabbarlı bədii yaradıcılığa şeir yazmaqla başlamışdır. Onun «Bahar» adlı ilk şeiri 1915-ci ildə «Məktəb» jurnalında dərc edilmişdir. Sonralar daha çox dramaturji fəaliyyətlə məşğul olan sənətkar şeir və nəsrdən də uzaqlaşmamış, arabir bu janrlarda da maraqlı və məzmunlu əsərlər yaratmışdır.
        XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında C.Cabbarlı məhz dramaturq kimi tanınmış, dramaturq kimi şöhrət qazanmışdır. Görkəmli ədib özünün dram əsərlərində əhəmiyyətli ictimai mövzulara toxunmuş, geriliyi, köhnə qayda və qanunları tənqid etmiş, pulpərəstliyin, tamahkarlığın insan cəmiyyətindəki pozucu rolunu, insanları bədbəxt etməsini göstərmişdir. İlk qələm təcrübələri olan «Vəfalı Səriyyə» və «Solğun çiçəklər» pyeslərində C.Cabbarlı pulun insanlara pozucu təsirini əks etdirmiş, tamahkarlıq və maldövlət hərisliyinin insanları bədbəxt etdiyini açıb göstərmişdir.
        C.Cabbarlının ən yaxşı dram əsərlərindən biri «Oqtay Eloğlu» faciəsidir. 1922-ci ildə yazılmış bu əsərdə vətənini və xalqını hədsiz məhəbbətlə sevən sıravi bir aktyorun, sadə bir vətən övladının milli teatr yaratmaq uğrundakı mübarizəsindən, onun bu yolda qarşılaşdığı çətinlik və məhrumiyyətlərdən bəhs olunur.
        Əsərin əsas qəhrəmanı Oqtaydır. Oqtay aktyordur, yaradıcı bir sənətkardır. Oqtay öz qarşısına yüksək, lakin yüksək olduğu qədər də çətin bir vəzifə qoymuşdur. Onun ən yüksək arzusu, həyat idealı Azərbaycan xalqının teatrını yaratmaq və onu inkişaf etdirməkdir. Onun nəzərində milli teatr xalqın özünüdərkidir. Çünki millət özünü təsdiq etmək istəyirsə, öz teatrının, milli mədəniyyətini yaratmalıdır. Bunu isə millət üçün başqaları yox, ancaq öz qeyrətli övladları yarada bilər. Oqtay öz fikrini dostu Səməd bəyə belə bildirir: «Başqalarında səhnə, mədəniyyət, hər şey var, bizdə yox. Yaşamaq istəyiriksə, yaratmalıyıq.»
        Oqtayın bütün həyatı qarşısına qoyduğu ali məqsədlə bağlıdır. O, cibinin axırıncı qəpiyini də səhnə üçün xərcləməyə hazırdır. Evdə anası və bacısı çətin bir güzəran keçirirlər. Oqtayın özü də həmişə çətinliklər məngənəsindədir. Lakin Azərbaycan səhnəsini yaratmaq onun üçün daha müqəddəsdir.
        Oqtayın qarşısına çıxan çətinliklərdən biri də bundan ibarətdir ki, o, teatrda elə-belə işləyən, kifayət qədər peşəkar vərdişləri olmayan Şalıqulu, Tamara, Şəkinski, Mazandaranski, Xaspolad kimi aktyorlarla birgə fəaliyyət göstərməyə məcburdur. Əslində teatrın bütün ağırlığı Oqtayın boynundadır. Oqtay bu çətinliklərə də sinə gərir, ruhdan düşmür.
        Lakin tale Oqtay üçün daha ciddi çətinliklər meydana çıxarır. Bunlardan biri onun varlı qızı Firəngizlə olan məhəbbətidir. Oqtay onsuz da faciəli bir həyat yaşayırdı. Firəngizlə münasıbətləri isə onun faciəsini daha da dərinləşdirir. Dərin məhəbbətlə sevdiyi Firəngiz qardaşı Aslan bəyin təhriki ilə məcburən ona rədd cavabı verir. Oqtay bu görüşdən sonra tam sarsılır, insanlığa, cəmiyyətə nifrət edir. Bundan sonra onun daha məşəqqətli həyatı başlayır. Qubernatoru təhqir etdiyi üçün həbs edilir, sürgünə göndərilir.
        Oqtayla son görüşdən sonra Firəngiz də faciəli bir həyat yaşayır. Onu zorla Danyar bəyə ərə verirlər. Çox keçmir ki, Danyar bəy onun bütün vardövlətini qumarda uduzub müflisləşir və Firəngizi boşayıb başqa zəngin bir qadınla evlənir.
        On illik ayrılıqdan sonra Oqtay yenə vətənə qayıdır. Ülvi məhəbbətlə sevdiyi səhnəyə qayıtmaq istəyən Oqtay yenidən çətinliklərlə qarşılaşır. Onun düşmənləri tamaşanı pozmaq, onu mənən əzmək istəyirlər. Bu anda Firəngizi köməyə atılır, qəsdən tamaşaya gəlməyən aktrisanı əvəz edərək Amaliya rolunu ifa edir. Lakin Firəngizi səhnədə görən Oqtay daha da sarsılır və Şillerin «Qaçaqlar» faciəsındəki Karl rolunu yox, öz həyatını, öz rolunu oynayır. O, güclü əsəb gərginliyi altında bıçaqla Firəngizi öldürür. Oqtay bilir ki, Firəngiz bu gün səhnəyə çıxmışdırsa da, sabah yenə də Aslan bəylərin təhriki ilə səhnədən gedəcək, yenə əllərdə oyuncağa çevriləcəkdir. Firəngizi öldürməkdə Oqtayın məqsədi onu ideal bir vəziyyətdə yaşatmaq, onun yenidən əllərdə oyuncağa çevrilməsinə imkan verməməkdir.
        Oqtay Eloğlu XX əsr Azərbaycan ziyalılarının, vətənpərvər, əməlpərvər gənclərin ümumiləşdirilmiş obrazıdır. Bu qəhrəman böyük dramaturqumuzun yaratdığı qüvvətli, işıqlı insan xarakterləri içərisində xüsusi bir yer tutur.
        «Oqtay Eloğlu» əsəri bu gün də Azərbaycan həyatının müəyyən tarixi dövrünü, həmin dövrün əməlpərvər gəncliyini əks etdirən bir sənət nümunəsi kimi çox qiymətlidir. Əsər bu günümüz üçün də aktualdır, tez-tez tamaşaya qoyulur və oxucular tərəfindən sevilə-sevilə oxunur.